آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - پژوهشهاى در آستانه نشر

پژوهش‌هاى در آستانه نشر


١. مناقب الامام اميرالمؤمنين على بن ابى طالب (ع)
ابن جعفر محمّد بن سليمان الكوفى. تحقيق محمّدباقر محمودى.
جع وتدوين مناقب على (ع) كه خود فرموده سرچشمه فضايل است، وابن ابى الحديد (متكلّم و مورخ بزرگ معتزلى) نوشته است كه آن حضرت سرچشمه فضيلتها و معرفت‌هاست؛ در تاريخ نگارشها و آثار مدوّن فرهنگ اسلامى از پيشينه‌اى بسيار كهن و از گستره عظيمى برخوردار است. بسيارى از عالمان و محدّثان فِرَق مختلف فرهنگ اسلامى در اين زمينه آثارى را پديد آورده‌اند كه امروزه مجموعه آن بخش عظيمى از ميراث فرهنگى ما را تشكيل مى‌دهد. كتاب ياد شده اثرى است در اين جهت و با انگيزه بيان مناقب امام على (ع) نگارش يافته است.
مؤلف از عالمان و محدّثان بزرگ قرن سوّم هجرى است كه كتاب را در سالهاى پايانى عمر خود نگاشته است. وى در موضوع كتاب ياد شده، با عناوين ديگرى مانند فضائل اهل البيت نيز آثارى سامان داده است. امّا كتاب مناقب وى از اهميّت ويژه‌اى برخوردار است.
كتاب ياد شده داراى ١٢٠٠ حديث مسند است و مجموعه‌اى بدين سان با ويژگيهايى كه دارد، در اين سلسله آثار توان گفت كم نظير، بلكه بى نظير است. نسخه‌اى كه بر اساس آن كتاب حاضر تصحيح و تحقيق شده، متعلق به كتابخانه مرحوم آيت اللَّه العظمى مرعشى نجفى است كه از نسخه‌اى در يمن عكس بردارى شده است. گويا نسخه‌هاى ديگرى از آن در يمن موجود است كه اينك بدانها امكان دسترسى نيست. اميد است مسؤولان فرهنگى كشور براى دستيابى به گنجينه نسخه‌هاى خطّى در آن كشور تلاش ثمر بخشى را معمول دارند. شيوه تحقيق‌
١. تصحيح نسخه موجود و استخراج منابع و مصادر روايات از مآخذ ديگر و مقابله با آن احاديث.
٢. ارزيابى و تحليل احاديث و تبيين برخى از موارد و نگارش توضيحاتى متفرقه در ارتباط با متن براى هر چه بيشتر روشن شدن آن.
٣. تصحيح و تنظيم رجال احاديث و رسيدگى به اسناد روايات كه در اين بخش مجمع احياء فرهنگى اسلامى به يارى مؤلف همّت ورزيده است.
٤. تنظيم فهرستهاى فنّى و كارآمد براى هر چه بيشتر سهل الوصول ساختن كتاب.
كليّه مراحل تحقيق و تصحيح كتاب پايان پذيرفته و اينك در سه جلد در حال چاپ و نشر است. اميد است در آينده‌اى نه چندان دور در دسترس پژوهشگران و عاشقان مناقب علوى گذاشته شود. ٢. ترتيب الأمالى‌
ترتيب و تحقيق محمّدجواد محمودى، با همكارى و نظارت مجمع احياء فرهنگ اسلامى.
در ميان انبوه آثار مؤلفان و متفكّران اسلامى، به مجموعه‌هاى گرانقدر و سودمندى برخورد مى‌كنيم با عنوان امالى. امالى را اديبان عرب جمع املاء دانسته‌اند كه بر خلاف قياس جمعهاى عربى است. (رك: مقدّمه امالى زجاج. ص ١٤). امالى‌ها يادگار محافل انس و مجالس درس استادان و محدّثين و متكلمينى است كه مطالب را عرضه مى‌كردند و شاگردان با دقّت تمام آنچه را استاد مى‌گفت، مى‌نوشتند. از اين روى، از اين مجموعه‌ها به مجالس نيز ياد مى‌شود. مطالب استاد گاه انشاء وى و از حافظه بوده و ديگر گاه مكتوبى را مى‌خوانده است. اين آثار به لحاظ موضوعى، غالباً متنوع و گونه گونند.
به لحاظ زمانى پيشينه نگارش اين گونه مجموعه‌ها را پژوهشيان و كتابشناسان به قرن اوّل هجرى رسانده‌اند. مرحوم علاّمه شيخ آقا بزرگ تهرانى، اوّلين امالى را امالى پيامبر به على(ع) تلقّى كرده است. (الذريعة، ج ٢، ص ٣٠٦). سخن از امالى‌ها و چگونگى محتواى اين آثار در فسحت اين مختصر نمى‌گنجد. (رك: الذريعة. ج ١، ص ٣٠٥ به بعد؛ مقدمه امالى زجاج. نشريه دانشكده الهيّات و معارف اسلامى مشهد. ١٣٥٧. شماره ٢٧ - ٢٨. ص ١٣٠، مقاله امالى).
به هر حال، سنّت شناسان علوى و عالمان بزرگ شيعى در اين زمينه نيز گامهاى بلندى برداشته‌اند و مشاهير مؤلفان اين جريان ناب محمّدى، امالى گرانقدر و سودمند دارند. از جمله امالى شيخ صدوق، امالى شيخ مفيد و امالى شيخ طوسى.
چنان كه پيشتر ياد كرديم، محتوا امالى‌ها متنوع است و در لابلاى صفحات آنها موضوعات مختلف تبيين گشته است. از اين روى، توان گفت كه امالى‌ها مجموعه جُنگها و كشكول واره‌هايى است با آهنگ‌هاى مختلف علمى. گو اينكه برخى از آنها داراى موضوع واحد نيز هستند؛ مانند امالى ابن‌الشجرى در صرف و نحو.
پراكندگى موضوع امالى‌ها از يكسوى و آكندگى اين مجموعه‌ها از اطلاعات سودمند از ديگر سوى، و مآلاً صعب الوصل بودن مجموعه آنچه درباره موضوعى واحد در اين آثار آمده است؛ *٤٨* مجمع احياء فرهنگ اسلامى را برانگيخته است تا امالى‌هاى ياد شده (امالى شيخ صدوق، مفيد و طوس) را در هم آميزد و بر اساس موضوعات تبويب و تصنيف كند. مطالب مجموعه‌ها چون در كنار هم قرار گرفته‌اند با رموزى مشخص گرديده‌اند. افزون بر اين به رجال و اسناد روايات به اجمال رسيدگى شده و توضيحاتى درباره مطالب متن آمده است. فهرستهاى فنى و متنوّعى نيز براى سهل الوصول ساختن محتواى آنها در پى خواهد آمد.
بيشترين سهم پژوهش در اين مجموعه را آقاى محمّد جواد محمودى با اشراف و نظارت محقّقان مجمع ياد شده به عهده دارد. ٣. الارشاد فى معرفة حجج اللَّه على العباد
محمّد بن محمّد بن نعمان البغدادى (شيخ مفيد). تحقيق مؤسسه آل البيت (ع) لاحياءالتراث.
كتاب حاضر يكى از منابع معتمد تاريخى شيعه است. محتواى كتاب - چنان كه از نامش پيداست - در شناخت پيشوايان الهى است كه با گزارش تحليلى زندگانى على(ع) مى‌آغازد و با تيين جايگاه آن حضرت در محضر رسول اللَّه و حضور عظيم آن بزرگوار در نبردها و صحنه‌هاى حسّاس تاريخ اسلام ادامه مى‌يابد. ياد كرد امام حسن(ع) و فرزندانش، و آنگاه گزارش دقيق و نسبتاً مفصل زندگانى امام حسين(ع) و چگونگى قيام آن بزرگوار بخشهاى بعدى كتاب را تشكيل مى‌دهد. پس از آنچه ياد شد، شرح احوال ديگر امامان(ع) مى‌آيد. پايان بخش كتاب، بحثى است درباره امام زمان(ع) و مطالب مربوط به قيام و حكومت و مدّت حكومت آن بزرگوار. بدين سان اين اثر يك كتاب تاريخى است؛ امّا تاريخى توأم باتحليل، بيان و استناد. در لابلاى بحثهاى تاريخى، مطالب كلامى و آياتى از قرآن درباره امامان و احاديث آن بزرگواران نيز آمده است. الارشاد از آن جهت كه يكى از كهنترين شرح حالهاى مستقل امامان(ع) و نيز اثر خامه متكلمى سترگ و مورخى فقيه و محدّث است؛ كتابى قابل توجّه و معتمد و سودمند و كارآمد خواهد بود.
الارشاد هماره به عنوان يكى از منابع مهم تاريخى شيعه مورد توجّه بوده و بارها درايران و نجف به چاپ رسيده است. (فهرست كتابهاى چاپى عربى. ص ٤١). ارشاد در زمان شاه سليمان صفوى به فارسى درآمده و با عنوان التحفة السليمانية نشر يافته است. در سالهاى اخير نيز ترجمه آن همراه متن منتشر شده است. در ميان اين چاپها، گويا چاپ مطبعة الحيدريه نجف اشرف كه با اشراف و تصحيح صورت گرفته است، بهترين باشد. امّا آن نيز نه درخور ارشاد است و نه شايسته مؤلفى بزرگ چون مرحوم مفيد. اينك جاى سپاسگزاى است كه اين اثر گرانقدر، مراحل نهايى تحقيق و تصحيح را مى‌گذراند. چگونگى آن به قرار ذيل است.
نسخه‌هاى معتمد
١. نسخه كتابخانه مرحوم آيت اللَّه العظمى مرعشى، نگاشته شده به سال ٥٦٥ هجرى، به خط حسن بن محمد بن حسين جاسبى. اين نسخه كه معرّب است، با نسخه سيد فضل اللَّه راوندى به تاريخ ٥٦٦ مقابله شده و تصحيح رجالى آن دقيق، و به گونه‌اى است كه احياناً از مراجعه به كتابهاى رجال كفايت مى‌كند.
٢. نسخه كتابخانه مجلس شوراى اسلامى؛ نسخه‌اى است نفيس، همراه با حواشى و تعليقات فراوان كه با توجّه به مقابله و مقارنه با نسخه‌هاى ديگر نگاشته شده است. شيوه تصحيح و تحقيق‌
كتاب - چونان ديگر آثار پژوهشى اين مؤسسه - به گونه‌جمعى تحقيق شده است. ابتدا پس از گزينش نسخه‌هاى ياد شده به عنوان مبناى تحقيق، اين دو نسخه را گروه مقابله و تصحيح به دقّت مقابله كرده و اختلاف نسخه‌ها را ضبط كرده‌اند. گروه ديگر با مراجعه به متون تاريخى و حديثى قبل از مرحوم مفيد، به استخراج گزارشها و احاديث آن پرداخته‌اند. در پايان تنى چند از فاضلان به ويرايش علمى و ادبى آن همّت گماشته و اطلاعات ثبت شده گروههاى پيشين را تكميل كرده‌اند. كتاب ياد شده اينك در بازنگرى نهايى است و اميد است به زودى در سلسلة مصادر بحار الانوار منتشر شود. ٤. المباحثات‌
ابوعلى حسين بن عبداللَّه بن سينا. تحقيق محسن بيدارفر.
بهمنيار بن مرزبان آذربايجانى از فيلسوفان و شاگردان مشهور ابن سيناست كه برخى از مسائل مشكل و پيچيده فلسفى را در توضيح و تببينِ مطالب كتاب الشفاء با نامه از استاد خود سؤال كرده و وى پاسخ داده است. اين نامه‌ها مجموعه‌اى را سامان داده است كه به المباحثات مشهور است. مجموعه اين جوابها در كاملترين نسخه‌هاى موجود آن شش جواب است. آنچه در المباحثات گِرد آمده، از آن روى كه حاوى عقايد و آراء شخصى ابن سيناست و بدان جهت كه نامه‌ها خصوصى بوده و ابن سينا بى پرده ديدگاههايش را آورده، قابل توجّه است. از اين روى، المباحثات مورد دقّت فلاسفه و كاوشگران عقايد وى قرار گرفته است.
كتاب را به روى هم مى‌توان حاشيه گونه‌اى به الشفاء تلقّى كرد و در مجموع در فهم مطالب شيخ جايگاه بلند و اهميّت ويژه‌اى *٤٩* دارد. نسخه‌هاى معتمد
١. كهنترين نسخه موجود كه نسخه‌اى است از كتابخانه بادليان، نگاشته شده به سال ٦٣٨ كه گويا از روى نسخه اصل استنساخ شده است.
٢. نسخه كتابخانه مجلس شوراى اسلامى به شماره ٦٣٤.
٣. نسخه‌اى از دانشگاه تهران.
افزون بر آنچه ياد شد، نسخه‌هاى ديگرى نيز در تصحيح و مقابله به كار گرفته شده است. شيوه تحقيق و تصحيح‌
نخستين نسخه به عنوان مبناى كار تحقيق و تصحيح تلقّى شده و به دقّت با نسخه‌هاى ديگر مقابله شده است. در پانوشتها، نسخه بدلها ضبط شده و موارد اختلاف مهم و قابل توجّه ياد شده است.
افزون بر اينها، متن كتاب با آثار ديگر شيخ، به ويژه شفا مقابله شده است تا ارتباط محتواى آن با آثار ياد شده روشن گردد.
پايان بخش كتاب فهرستهاى فنّى و راهنماى موضوعات و اصطلاحات آن خواهد بود. كتاب اينك در مراحل نهايى تصحيح است و به زودى به چاپ سپرده خواهد شد. يادآورى كنيم كه از اين مجموعه بر اساس نسخه موجود در دارالكتب المصرية تحرير خاصّى به عمل آمده و در كتاب ارسطو عندالعرب نشر يافته است. امّا در صورت كامل و محقّق آن براى اوّلين بار - به خواست خداوند - منتشر مى‌شود. ٥. منتهى المطلب في تقحيق المذهب‌
جمال الدين ابى منصور حسن بن يوسف حلّى (علاّمه حلّى). تحقيق مؤسسه آل البيت - ع - لاحياءالتراث.
مرحوم شيخ الطائفه محمّد بن الحسن الطوسى با نگارش كتاب عظيم الخلاف، فصلى ديگر در پژوهشهاى فقه استدلالى، فراروى محقّقان گشوده است كه از آن به «فقه تطبيقى» و يا «فقه مقارن» بايد ياد كرد. فقيهان بزرگ شيعه، شيوه شيخ طوسى را در تبيين احكام الهى و نگارش «فقه تطبيقى» پى گرفتند و آثار گرانقد و پر مايه‌اى در اين زمينه سامان دادند. علاّمه حلّى، بزرگ مرزبان انديشه ناب محمّدى و قهرمان نستوه ميدان پژوهش، افزون بر دهها كتاب تفسيرى، كلامى، فلسفى، فقهى و حديثى، در اين ميدان نيز شكوهمندانه و استوار قلم زد و دو كتاب گرانقدر تذكرة الفقهاء و منتهى المطلب را نگاشت كه اينك - سپاس خداى را - هر دو در مراحل نهايى تحقيق و تصحيح و نشر هستند. از تذكرة الفقهاء در مقامى ديگر سخن گفته‌ام. (مجلّه حوزه، شماره ٢٣، ص ١٥٧). و اينك اشاره‌اى گذرا به منتهى و چگونگى تصحيح آن خواهيم داشت.
علاّمه حلّى، خود در ضمن شمارش آثارش، از اين اثر به عنوان كتابى بى نظير ياد كرده است. (خلاصةالاقوال، ص ٤٧). و مرحوم آيت اللَّه بحرالعلوم، آن را در شمار مفيدترين آثار علاّمه حلّى نام برده است. (رجال السيّد بحرالعلوم، ج ٢، ص ٢٧٣)
مرحوم علامه در چگونگى محتواى آن نوشته‌اند: در اين كتاب آراء تمام مذاهب اسلامى را در فقه آورده‌ايم و پس از ابطال آراء و ديدگاه‌هاى ديگر، به اثبات و برترى آراء فقيهان شيعه پرداخته‌ايم.
منتهى نيز مانند بسيارى از آثار مهّم فقهى، كامل نيست و آنچه از آن نگاشته شده، از آغاز فقه است تا پايان كتاب المتاجر.
متنهى المطلب به سال ١٣١٦ و ١٣٣٣ قمرى، در دو جلد بزرگ چاپ سنگى شده است. اين چاپها به اندازه‌اى مغلوط و مشوّش و ناهنجار است كه برخى فقيهان از آن به منتهى الاخطاء ياد كرده‌اند. و استاد بزرگوار ما فقيه عاليقدر، بارها در بحثهاى عالى فقه از منتهى المطلب به اهميّت و عظمت ياد مى‌كردند و اغلاط فاحش و نامطلوب آن را يادآورى مى‌نمودند و آرزوى چاپ منقح و استوار آن را مطرح مى‌ساختند. اينك - سپاس خداى را - كه اين آرزو جامه عمل پوشيد و جلد اوّل آن در زمانى نه چندان دور نشر خواهد يافت.
تصحيح، تحقيق و مقابله كتاب بر اساس كهنترين و معتمدترين نسخه آن - كه برخى به خطّ مولّف نيز هست - در حال انجام است. كار پژوهش در لجنه‌هاى مختلف به گونه جمعى سامان مى‌يابد؛ بدين سان:
١. گروه مقابله و تصحيح كه نسخه‌هاى مختلف را مقابله نموده و اختلاف نُسخ را ضبط مى‌كند.
٢. گروه تخريج، متشكّل از چهار گروه مستقل، براى استخراج احاديث متون شيعى و اهل سنّت و نيز اقوال فقيهان شيعه و اهل سنّت.
٣. گروه تنظيم و تحقيق كه اطلاعات فراهم آمده توسط گروههاى پيشين را تنظيم و ثبت مى‌كند و كتاب را براى مراحل نهايى و بازنگرى آماده مى‌سازد.
٤. گروه بازنگرى و استوارسازى متن كه متن كتاب را از نگاههاى گونه گون مورد بازنگرى و دقّت قرار مى‌دهد، تا متنى نزديك به متن مؤلف و استوار عرضه شود.
كار پژوهش و تحقيق بخشهاى پايانى كتاب همچنان ادامه دارد و جلد اوّل و دوّم آن آماده نشر است.
*٥٠* ٦. الافصاح‌
محمّد بن محمّد بن نعمان (شيخ مفيد). تحقق بنياد بعثت.
معلّم امت، مرزبان بزرگ حماسه جاويد در قرن چهارم، در دفاع از حريم امامت و تبيين و توضيح جايگاه بلند ولايت كتابى دارند با عنوا الافصاح فى امامة على بن ابى طالب (ع) استاد محمّدرضا حكيمى در كتاب خواندنى و زيباى ميرحامد حسين (كه بخش اوّل آن ياد كردى است از شيخ مفيد)، درباره شناسايى آن نوشته‌اند:
درباره امامت و فلسفه رهبرى، و حكمت سياسى اسلام. كتابى است بسيار روشنگر و غنى و تحليلى، مستند به قرآن و سنّت و تاريخ، و نشان دهنده منطق قوى شيعه، در ابعاد گوناگون پيروى از قرآن و پيامبر«ص»، و عمق متبلور فلسفه رهبرى در اسلام شيعى. مباحث گوناگون قرآنى و تفسيرى كتاب، كه همراه تحقيقات آمده است، ارج اصيل آن را بيشتر مى‌نماياند، و تقيد منطق شيعى را به كتاب خدا و سنّت صحيح رسول «ص» آشكار مى‌سازد. (ص ٦٤).
الافصاح به سال ١٣٦٨ در نجف اشرف به همّت مطبعة الحيدرية نشر يافت و پس از آن در سرآغاز كتاب عدة رسائل به گونه افست منتشر شد. بنياد بعثت با توجّه به اهميّت كتاب و جايگاه بلند آن در مباحث عقيدتى، به تحقيق دقيق آن همّت گماشته كه اينك تمام مراحل تصحيح، تحقيق و استخراج منابع آن پايان پذيرفته و در مرحله بازنگرى نهايى است. نسخه‌هاى معتمد
١. نسخه كتابخانه مجلس شوراى اسلامى به شماره ١٠٥٤٧.
٢. نسخه كتابخانه ملك به شماره ٢٩٢٦.
٣. نسخه كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره ٧٤٤٣ كه در نجف توسط محمّد حسين ارموى به تاريخ ١٣٥٠ قمرى كتابت شده است.
نسخه‌هاى خطّى ياد شده با نسخه چاپ مقابله شده و اختلاف نسخه‌ها ضبط گرديده است. همچنين منابع آيات و روايات و اقوال، استخراج و نشان داده شده است.
٧. نفحات الرحمان فى تفسير القرآن و تبيين الفرقان‌
حاج سيّد محمّد نهاوندى. تحقيق واحد تحققات بنياد بعثت.
اثر حاضر، تفسيرى است گرانقد و سودمند كه مؤلف آن را به زبان فارسى و عربى نگاشته است. فارسى آن چندان از ترجمه آيات و توضيحاتى كوتاه فراتر نمى رود؛ امّا عربى آن تقريباً مفصّل است. جنبه‌هاى روايى تفسير بر جنبه‌هاى ديگر آن ترجيح دارد و مؤلف بزرگوار آن ضمن تفسير آيات، به ارتباط سوره‌ها توجه شايسته‌اى مبذول داشته است. توجّه به شأن نزول، بيان وجوه نظم، تبيين لغات و بازشناسى اسرار لفظى و معنوى آيات، از جمله ويژگيهاى اين تفسير است. مرحوم نهاوندى در مقدّمه كتاب، چهل «طرفه» نگاشته و در ضمن آن از مباحث مهمى سخن گفته است؛ مانند: اعجاز قرآن و دلائل آن، نزول آيات، ترتيب و جمع آن، نامهاى سوره‌ها، محكم و متشابه، ناسخ و منسوخ، نفى تحريم از قرآن و... . شيوه تصحيح و تحقق
نفحات بين سالهاى ١٣٥٧ - ١٣٧٠ قمرى در چهار جلد رحلى بزرگ و در حيات مؤلف منتشر شده است. كار پژوهش و تصحيح بر اساس همين نسخه چاپى است. در جريان تحقيق، منابع تمام آنچه مرحوم مؤلف آورده است (آيات، روايات و اقوال) استخراج شده و متن چاپى با منابع آن نيز ارزيابى و مقابله شده است. كار تحقيق و تصحيح اين تفسير، اينك در مرحله نهايى استخراج منابع است و اميد است در آينده‌اى نه چندان دور به چاپ و نشر سپرده شود.
٨. معجم موضوعى تفاسير قرآن‌ طرح و اجراى مركز فرهنگ و معارف قرآن‌
تفسير قرآن كريم - كه از سده اوّل در شكلى بسيط آغاز شد و سپس ابعادى گسترده يافت - اينك گسترده‌ترين و بيشترين بخش نگارشهاى فرهنگ اسلامى را تشكيل مى‌دهد. بى گمان اين مجموعه - كه در طول قرنها و غالباً بر اساس نيازهاى گونه گون جامعه اسلامى با ديدگاههاى مختلف نگاشته شده است - از مهمترين و كارآمدترين ذخاير معرفتى فرهنگ اسلام و از سودمندترين منابع تفكّر اسلامى است. نگرشهاى مختلف و مشربهاى متفاوت در تفسير قرآن، زمينه آن شده است كه مباحث اين مجموعه تمام ابعاد را در نوردد ولابلاى صفحات اين آثار از مطالب عقيدتى، فلسفى، اخلاقى، عرفانى،تاريخى، كلامى، اجتماعى و سياسى آكنده گردد؛ و بدين سان جستجوگران را در تمام زمينه‌ها سودمند افتد.
بى گمان دستيابى به محتواى اين ميراث عظيم و آگاهى دقيق از موضوعات آن و جمع بندى اطلاعات در يك موضوع از مواضع مختلف اين مجموعه سترگ، به آسانى براى پژوهشگران ميسر نيست. بدين سان كليدى لازم است تا اين گنجينه گرانقدر را بگشايد و جستجوگران را به محتواى آن رهنمود گردد.
مركز فرهنگ معارف قرآن در دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه *٥١* قم كه سالهاست بر پايه يادداشتهاى تفسيرى دانشمند معظّم حضرت حجّت الاسلام والمسلمين على اكبر هاشمى رفسنجانى - رياست محترم جمهورى اسلامى - در كار تهيّه و تدوين تفسيرى است موضوعى و با ابعاد گسترده؛ اينك براى آماده سازى مقدّمات اين پژوهشى وسيع، افزون بر فيش بردارى دقيق مفاهيم آيات، براى سهل الوصول ساختن مطالب پژوهشهاى محقّقان قرآن، به فهرست كردن موضوعات تفاسير فريقين همّت ورزيده است. ابعاد اين پژوهش، كليّه تفاسيرى است كه مطالبى معتنابه و درخور داشته باشد.
با تهيّه و تدوين اين فهرست، تفسير پژوهان به سهولت مى‌توانند به تمام اطلاعات پراكنده درباره يك موضوع دست يابند. و با يارى آن، محققان در بازيابى تطوّر ديدگاهها و انديشه‌ها، به راحتى از آراء و ديدگاههاى مفسّران مختلف مطلع مى‌شوند.
افزون بر آنچه ياد شد، اين معجم براى نگارش تفسيرهاى موضوعى - كه اينك از اقبالى شايسته برخوردار است - رهنمود شايسته و رهيارى كارآمد خواهد بود. كار فهرست‌گيرى و تنظيم موادّ اوّليّه را گروههايى از فاضلان حوزه به عهده دارند كه اميد است هر چه سريعتر پايان پذيرد.
٩. فرحة الغرى (فى تعيين قبر اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السّلام)
السيّد ابى المظفّر غياث الدين عبدالكريم بن احمد طاووس الحلّى. تحقيق مهدى نجف.
اين كتاب از مهمترين منابع تاريخى مربوط به تعيين محلّ دفن امام على(ع) است كه از ديرباز مورد توجّه و استناد عالمان بوده و از جمله مصادر بحارالانوار است. مؤلف از عالمان و مورّخان و سنّت‌شناسان بزرگوار قرن هفتم هجرى و يكى از چهره‌هاى برجسته خاندان مشهور و پرآوازه طاووس است.
كتاب در دو مقدّمه و پانزده باب سامان يافته است؛ بدين سان كه در مقدمه اوّل، مؤلف براى اثبات اينكه محلّ دفن آن حضرت غرى است؛ دلايلى عرضه مى‌كند و در مقدّمه دوّم از علل اختفاى مرقد مطهّر پرده بر مى‌دارد. آنگاه در باب اوّل از روايات پيامبر در اين زمينه سخن مى‌گويد و در باب دوّم از احاديث على (ع)، در باب سوّم از گفتار حسن و حسين (ع) و در باب چهارم و پنجم از سخنان امام زين‌العابدين و امام محمّدباقر (ع) سخن رفته است. از باب ششم تا يازدهم به گزارش احاديث ديگر امامان(ع) اختصاص يافته است. در باب دوازدهم نيز گفتار زيدبن على، و در بابهاى ديگر سخنانى از ديگران را به دست داده است. همچنين در ضمن باب پانزدهم، از كراماتى كه از آن مرقد مطهّر ديده شده، ياد شده است.
فرحة الغرى نخست بار به سال ١٣١١ در تهران و ديگر بار به سال ١٣٦٨ در نجف چاپ شده و سپس در ايران به گونه افست از روى چاپ نجف نيز منتشر شده است.
اينك آقاى مهدى نجف به پژوهش آن همّت گماشته كه در آينده‌اى نه چندان دور منتشر خواهد شد. چگونگى تحقيق در اين اثر به قرار ذيل است:
كتاب بر اساس چهار نسخه خطّى متعلق به كتابخانه آستان قدس رضوى و كتابخانه مرحوم آيت اللَّه مرعشى مقابله و تصحيح شده و آنگاه متن كتاب با آنچه از آن در بحارالانوار، وسائل الشيعة و دلائل البراهين آمده، مقايسه شده و در مجموع، اختلافها در پانوشت آورده شده است.افزون بر آنچه آمده، در پانوشت نيز گزارش كوتاهى از زندگانى رجال متن آورده و كلمات مشكل توضيح داده شده است.
١٠. الحدائق الناضرة فى احكام العترة الطاهرة تحقيق محسن آل عصفور.
مرحوم آيت اللَّه شيخ يوسف عصفورى بحرانى (معروف به صاحب حدائق)، از عالمان، فقيهان، اديبان و محدّثان بزرگ قرن دوازدهم هجرى است. آثار گرانقدر وى در ابعاد مختلف فرهنگ اسلامى مورد توجّه و مراجعه عالمان و جستجوگران حقايق علمى است. مهمترين و مشهورترين اثر وى، كتاب ياد شده است كه از متون گرانسنگ و مفصّل فقهى است، و در كثرت فروع، جمع روايات و توجّه به اقوال و تتبّع آراء كم نظير است.
مؤلف در كتاب ديگرش (لؤلؤة البحرين، ص ٤٤٦) مى‌گويد:
اين كتاب ما - سپاس خداى را - كه در ميان كتابهاى فقهاى ما مانند ندارد، در جمع نصوص متعلق به مسائل فقه، جمع اقوال و فراهم آوردن فروعات هر مسأله، كسى بر آن سبقت نگرفته است.
در مقدّمه آن نيز هدف از نگارش حدائق را تأليف كتابى جامع أحكام و شامل روايات پيامبر و امامان(ع) و حاوى امّهات مسائل فقه و فروع آن دانسته است.
جايگاه بلند حدائق و ويژگيهاى ياد شده‌اش، موجب گرديده كه عالمان و فقيهان، اين اثر را مورد ستايش و توجّه قرار دهند. از جمله رجالى بزرگ، ابوعلى محمّد بن اسماعيل حائرى درباره آن نوشته است:
كتابى است گرانقدر و يقيناً عديم النظير. مؤلف تمام اقوال را و گرد آورده و به اخبار امامان (ع) توجّه شايسته‌اى كرده است؛ امّا به لحاظ تمايل به اخباريگرى، به استدلالهاى اصولى كه امّهات ادّله فقهيّه است، ارزش لازم را نداده است. (منتهى المقال، ص ٥١).
مرحوم سيد محسن امين نيز آن را به بى مانندى در فقه ستوده است. (اعيان الشيعة، ج ١، ص ١٤٦).
حدائق نخست بار به سال ١٣١٥ در تبريز از طريق چاپ سنگى نشر يافته است. دوّمين بار به سال ١٣٧٧ هجرى در نجف اشرف چاپ محقّق و حروفى آن آغاز شده و تا جلد شانزدهم منتشر شده است. چاپ بقيّه مجلدات را با افست مجلّدات پيشين و تكلمه آن با عنوان عيون الحقائق الفاخرة، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم پى گرفت. اين چاپ در مجموع بيست و هفت جلد خواهد بود. چاپ ياد شده با همه مزايايى كه دارد؛ چون بر اساس نسخه مؤلف نبوده است از افتادگيها، تحريفها و تصحيفها به دور نمانده است.
از اينرو، آقاى محسن آل عصفور به تحقيق و تصحيح و تعليق دوباره اين اثر همّت گماشته‌اند؛ بدين سان:
١. نسخه مؤلف با متن چاپى مقابله مى‌شود و به اختلاف نسخه‌ها اشاره مى‌گردد.
٢. افتادگيهاى حواشى مصنّف با اشاره به اختفا نسخه‌ها استدراك مى‌گردد.
٣. الفاظ غريب و لغات مشكل به دقّت توضيح داده مى‌شود.
٤. شرح احوال كوتاهى از رجال متن با اشاره به مصادر آن در پانوشتها مى‌آيد.
٥. منابع تمام اقوال ياد شده درمتن استخراج مى‌شود.
٦. كلمات مؤلف كه از آثار و حواشى ديگر وى در متن آمده و يا بدان اشاره شده است، نشان داده مى‌شود و برخى از اقوال و آراء وى براى تكميل و تتميم بحث مى‌آيد.
٧. متن اقوال و آراء اشاره شده فقيهان، در پاورقيها عيناً نقل مى‌شود.
٨. آراء فقهى عامّه استخراج شده و مصادر اقوال اشاره شده دقيقاً ياد مى‌شود.
در اين چاپ، تمام مجلّدات كتاب، فهرست موضوعات، اعلام، مصادر، احاديث و آيات را به همراه خواهند داشت. جلد اوّل اين مجموعه، بحث و فحص گسترده‌اى خواهد بود از مؤلف و كتاب. جلد اوّل كتاب، در آينده اى نه چندان دور به همّت دفتر انتشارات اسلامى، وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم منتشر خواهد شد.
١١. مشارق انوار اليقين فى اسرار اميرالمؤمنين(ع)
حافظ رجب برسى. تحقيق محسن بيدارفر.
مؤلف از محدّثان و محقّقان قرن هشتم و نُهم هجرى است. علاقه ژرف و عشق شگرف وى به امام المتقين و اميرالمؤمنين (ع) و فرزندان بزرگوار، مشهور است. او آثارى چند در فضايل و مناقب اين خاندان و نشر فضايل ايشان نگاشته است كه مهمترين و مفصّلترين آنها كتاب ياد شده است. نويسنده در قرن نهم مى‌زيسته است؛ زمانى كه با ظهور عرفاى بزرگ، مطالب فراوانى در بيان ولايت تكوينى و تشريعى و مرتبه انسان كامل تشريح شده بود و برخى از ناگفته‌ها از پرده اسرار برون افتاده بود.
مؤلف در چنين فضايى، و به پندار اينكه وضوح مطالب ديرياب، آنها را از حالت اسرار بيرون نموده است؛ احاديث فراوانى را كه پيش از وى زمينه مناسبى براى نشر نداشت، آورده و راز و رمزهايى را از پرده برون انداخته است. از اين رو، آثار وى و به ويژه كتاب ياد شده، مورد گفتگوهاى بسيار قرار گرفته و برخى او را محبّ غالى دانسته و با بى توجّهى و يا روى مصالحى بر او طعن زده‌اند. برخى نيز وى را ستوده و با تمام توان از او و آثارش دفاع كرده‌اند. (رك: الغدير، ج ٧، ص ٣٦؛ اعيان الشيعة، ج ٦، ص ٤٦٥ - ٤٦٦.
گفتنى است كه ورود او در علم اعداد و يادكرد مناسبتهاى عددى در فضايل اهل بيت(ع) غرابت بيشترى به مطالب وى داده است. البتّه مؤلف، خود نيز به هنگام نگارش، به اين داوريها توجّه داشته است. از اين روى در مقدّمه كتاب نوشته است:
لا ذنب لى غير انى وريت زندالأخبار و رويت زبدالأخيار... فحمل بعض ما اوردت جهلاً بما اردت... و اداها من لا يعلم الى من لايفهم... فنسبوه اذلم يفهموه الى قول الغلاة وهو من اسرار الهداة.
به هر حال، كتاب حاضر از زمان تأليف، ميان عالمان و محدّثان متداول بوده است؛ و در دوران گسترش چاپ و نشر، چندين بار به گونه مغلوط، مشوّش و محرّف و با اعمال سليقه‌هاى گونه گون در حذف و ويرايش، در بمبئى و بيروت، و به طور افست از روى اين چاپها در ايران، منتشر شده است. با آنچه ياد شد، چاپ منقّح و محقّق آن ضرور مى‌نمود كه اينك در مراحل نهايى پژوهش و تصحيح است. نسخه‌هاى معتمد
١. نسخه كتابخانه مدرسه شهيد مطهرى تهران به شماره ١٧٩٠.
٢. نسخه كتابخانه مدرسه فيضيه به شماره ٦٣٠ كه اين دو نسخه با نسخه اصل مقابله شده است.
*٥٣* بررسى نسخه‌هاى موجود نشان مى‌دهد كه كتاب مشارق انوار اليقين دو تحرير داشته است كه اين دو در موارد مختلفى با هم تفاوت دارند. نسخه تحرير دوّم نيز در اين تحقيق و تصحيح مورد توجّه قرار گرفته و با نسخه مشهور تطبيق شده است. شيوه تصحيح
١. مقابله نسخه‌هاى ياد شده و ضبط اختلاف نسخه‌ها و آنگاه مقارنه و تطبيق با تحرير دوّم كتاب.
٢. استخراج مصادر احاديث و منابع كتاب وى و تطبيق منقولات مؤلف با مصادر اصلى.
٣. تنظيم پانوشتهايى در توضيح برخى وارد كتاب و احياناً در تأييد آنچه مأخذ آن يافت نشده است.
بخش عظيمى از كار پژوهش و تصحيح كتاب انجام شده است و بقيّه در حال تحقيق و پژوهش است كه اميد است به زودى پايان‌پذيرد.
١٢. الوافية
مولى عبداللَّه بن محمّد البشروى الخراسانى (م ١٠٧١). تحقيق سيّد محمّد حسين رضوى.
اثر حاضر از كتابهاى مهم و گرانقدر اصولى است كه بايد آن را حلقه اتّصال بين معالم و آثار نگاشته شده به وسيله وحيد بهبهانى و شاگردان وى دانست. وافيه هماره مورد توجه عالمان و محققان بوده است؛ از اين روى بسيارى از فقيهان و اصوليان بر آن شرح نوشته و گروهى آن را حاشيه زده و يا در توضيح مواردى از آن تعليقه نگاشته‌اند. مؤلّف آن مرحوم ملاعبداللَّه بن محمّد (مشهور به فاضل تونى) از عالمان فقيهان و اصوليان دقيق النظر و ژرف انديش و از زاهدان پاك نگر و بلند همت شيعه در قرن يازدهم هجرى بوده است. كتاب وافيه وى به روشنى نشانگر قوّت استدلال، ابتكار آراء، عمق انديشه و استوارى مبانى اوست. وى در تبيين مطالب به آنچه ديگران آورده‌اند بسنده نمى‌كند و در محدوده تنظيم بحثهاى پيشينيان و گزينش يكى از اقوال نمى‌ماند؛ بلكه براى استوار سازى مبانى خود به ادلّه مستقل و ابتكارى دست مى‌يازد و آراء و انديشه‌هاى جديدى عرضه مى‌كند كه پيش از وى نبوده و پس از وى محلّ بحث و گفتگو قرار گرفته است. مانند حجيّت خبر واحد، تفصيل بين احكام وضعيّه و تكليفيّه در حجيّت استصحاب، قائل شده به مُسْقطِ سومى براى تكليف، افزون بر اطاعت و عصيان و... .
به هر حال شخصيّت عظيم مؤلف، استوارى مطالب و ابتكارى بودن برخى از مباحث آن، همراه با گزيده گويى و پيراسته نگارى و جزالت تعبير و رصانت بيان آن، وافيه را در مجموعه آثار اصولى، در جايگاهى بلند قرار داده است.
وافيه نخستين بار به سال ١٣٠١ در لكنهو به قطع رقعى در ١٨٩ صفحه چاپ و منتشر شده است. اين چاپ مانند كتابهاى ديگرى از اين دست؛ از اغلاط فاحش و ناهنجارى تهى نبوده است. اهميّت كتاب و سودمندى آن، چاپى منقح و شايسته را الزامى مى‌ساخته است كه اينك به همت فاضل ارجمند جناب آقاى رضوى به شيوه‌اى كه ياد مى‌كنيم در حال تحقيق است. نسخه‌هاى معتمد
١. نسخه آستان قدرس رضوى مشهد، نگاشته شده به سال ١١٢١.
٢. نسخه مدرسه فيضيّه قم، نوشته شده به سال ١١٣٤.
٣. نسخه مدرسه فيضيّه، نوشته شده به سال ١٢٣٠.
٤. نسخه مدرسه فيضيّه، نوشته شده به سال ١٢٥٦.
٥. نسخه چاپى سنگى، چاپ شده در لكنهو به سال ١٣٠٩. شيوه تحقيق‌
١- مقابله نسخه‌ها: در مقابله نسخه‌ها، نسخه اوّل به لحاظ قدمت و صحّت متن، اصل قرار گرفته و اختلاف نسخه‌ها در پانوشتها آمده است. مگر موردى كه آنچه در نسخه‌هاى ديگر آمده ترجيح داده شود كه در متن مى‌آيد، با اشاره به انگيزه گزينش.
٢- تخريجها: تمام آيات و روايات و اقوال تخريج شده و به منابع آن ارجاع داده شده‌اند. محقق محترم در رديابى اقوال، افزون بر استخراج اقوال غير مصرّح و ضمنى و ارجاع تمامت آنها به متون اصلى، مباحث مذكور را در منابع اصولى ديگر مذاهب اسلامى قبل از مؤلّف نيز رديابى نموده و مواضع آن را به دقّت نشان داده است. و با اين عمل طاقت سوز و سودمند، از يك سو به تطوّر تاريخى مسائل اصولى يارى رسانده است، و از سوى ديگر راهنمايى ساخته براى جستجوگران از مسائل اصولى در منابع گونه‌گون.
٣- تمام اعلام و محقّقان و عالمان ياد شده در متن كتاب به اجمال معرّفى شده‌اند.
٤- در پايان، فهرستهاى فنى كتاب خواهد آمد. مانند فهرست آيات، روايات، اصطلاحات، اعلام، كتابها، موضوعات و... .
كتاب ياد شده اينك مراحل نهايى تحقيق و تعليق را مى‌گذراند، كه اميد است در آينده‌اى نه چندان دور به چاپ و نشر سپرده شود.